Luân lưu là gì?
Loạt sút luân lưu, với tên gọi chính thức là "loạt sút từ chấm phạt đền" (tiếng Anh: kicks from the penalty mark), là một phương thức được sử dụng để xác định đội thắng trong các trận đấu loại trực tiếp khi tỉ số vẫn hòa sau thời gian thi đấu chính thức và hai hiệp phụ (nếu có). Đây là phương án cuối cùng sau khi các phương pháp khác như luật bàn thắng sân khách hoặc hiệp phụ không thể phân định thắng thua.
Trước khi loạt sút luân lưu ra đời, các trận đấu loại trực tiếp có kết quả hòa thường được quyết định bằng cách tung đồng xu hoặc bốc thăm. Điển hình là việc Ý vượt qua Liên Xô ở bán kết Euro 1968 nhờ tung đồng xu.
Ý tưởng về loạt sút luân lưu hiện đại được cho là của nhà báo người Israel Yosef Dagan sau khi đội tuyển Israel thua Bulgaria tại Tứ kết Olympic 1968 do bốc thăm. Cựu trọng tài người Đức Karl Wald cũng tuyên bố đã đề xuất ý tưởng này vào năm 1970.
Sáng kiến này được Hội đồng Liên đoàn Bóng đá Quốc tế (IFAB) thông qua vào ngày 27 tháng 6 năm 1970. Trận đấu chuyên nghiệp đầu tiên có loạt sút luân lưu là giữa Hull City và Manchester United tại Cúp Watney (Anh) năm 1970. George Best là người sút quả đầu tiên. Trận chung kết quốc tế lớn đầu tiên được quyết định bằng loạt sút luân lưu là chung kết Euro 1976 giữa Tiệp Khắc và Tây Đức, với cú sút "Panenka" kinh điển của Antonín Panenka. Loạt sút luân lưu đầu tiên tại vòng chung kết World Cup là trong trận bán kết năm 1982 giữa Tây Đức và Pháp.
Theo quy định của FIFA và hầu hết các tổ chức bóng đá, kết quả của loạt sút luân lưu không được tính vào kết quả chính thức của trận đấu.
- Kết quả trận đấu: Trận đấu vẫn được ghi nhận là một trận hòa. Đội thắng luân lưu chỉ được coi là đội đi tiếp vào vòng sau hoặc đội vô địch.
- Bàn thắng: Các bàn thắng ghi trong loạt sút luân lưu không được tính vào thành tích cá nhân của cầu thủ (ví dụ: cho danh hiệu Chiếc giày vàng) hay thành tích của đội.
- Hệ số xếp hạng: Các hệ thống xếp hạng có thể có cách tính điểm riêng
Phân biệt giữa đá luân lưu và đá penalty (phạt đền)
Mặc dù cả hai đều là những cú sút từ khoảng cách 11 mét, đá penalty (phạt đền) và đá luân lưu có sự khác biệt cơ bản về ngữ cảnh, mục đích và một số quy tắc.
| Tiêu chí | Đá Luân Lưu (Penalty Shoot-out) | Đá Phạt đền (Penalty Kick) |
|---|---|---|
| Ngữ cảnh | Diễn ra sau khi trận đấu (bao gồm cả hiệp phụ) đã kết thúc với tỉ số hòa. | Diễn ra trong thời gian thi đấu chính thức hoặc hiệp phụ. |
| Mục đích | Là phương pháp để xác định đội chiến thắng chung cuộc của trận đấu. | Là một hình phạt dành cho đội phòng ngự phạm lỗi nghiêm trọng trong vòng cấm. |
| Quy tắc đá bồi | Cầu thủ chỉ được đá bóng một lần duy nhất. Không được phép đá bồi sau khi bóng đã được sút đi. | Cầu thủ sút phạt hoặc đồng đội có thể lao vào đá bồi nếu thủ môn cản phá bóng hoặc bóng bật ra từ cột dọc/xà ngang và vẫn còn trong cuộc. |
| Số lượng | Mỗi đội thực hiện ít nhất 5 lượt sút xen kẽ, có thể kéo dài hơn nếu vẫn hòa. | Chỉ có một cú sút duy nhất cho một tình huống phạm lỗi. |
Quy trình đá luân lưu
Quy trình thực hiện loạt sút luân lưu được quy định chặt chẽ trong Luật 10 của IFAB.
- Chọn khung thành và đội sút trước: Trọng tài tung đồng xu để quyết định khung thành sẽ thực hiện các cú sút. Sau đó, trọng tài tung đồng xu lần thứ hai để xác định đội nào sẽ thực hiện lượt sút đầu tiên.
- Vị trí cầu thủ: Tất cả cầu thủ, ngoại trừ người thực hiện cú sút và hai thủ môn, phải đứng trong vòng tròn trung tâm của sân. Thủ môn của đội đang sút sẽ đứng ở giao điểm giữa đường cầu môn và đường biên khu vực cấm địa.
- Thực hiện cú sút: Mỗi cú sút được thực hiện từ chấm phạt đền (cách khung thành 11m). Thủ môn đối phương phải đứng trên vạch vôi giữa hai cột dọc cho đến khi bóng được đá.
- Giới hạn chạm bóng: Mỗi cầu thủ chỉ được phép đá bóng một lần. Sau khi sút, họ không được chạm lại bóng.
- Bàn thắng hợp lệ: Bàn thắng được công nhận nếu bóng đi qua vạch vôi. Bóng có thể chạm thủ môn, cột dọc hoặc xà ngang nhiều lần trước khi vào lưới, miễn là chuyển động của bóng là kết quả từ cú sút ban đầu.
- Quy trình 5 lượt đầu: Hai đội lần lượt thực hiện 5 lượt sút. Loạt sút sẽ kết thúc sớm nếu một đội tạo ra khoảng cách bàn thắng mà đội còn lại không thể san lấp trong các lượt sút còn lại.
- "Cái chết đột ngột" (Sudden Death): Nếu sau 5 lượt sút, tỉ số vẫn hòa, hai đội sẽ tiếp tục sút từng lượt một. Đội nào sút thành công trong khi đội kia sút hỏng sẽ giành chiến thắng.
- Cầu thủ tham gia: Chỉ những cầu thủ có mặt trên sân khi trận đấu kết thúc mới được tham gia sút luân lưu. Nếu một đội có số cầu thủ nhiều hơn đội kia (do thẻ đỏ hoặc chấn thương), đội đó phải giảm số người tham gia sút để bằng với đối phương.
- Thứ tự sút: Mỗi cầu thủ chỉ được sút lần thứ hai sau khi tất cả các cầu thủ đủ điều kiện trong đội (bao gồm cả thủ môn) đã thực hiện lượt sút đầu tiên.
Quy định về đá luân lưu
- Đối với Thủ môn: Theo luật mới nhất của FIFA, thủ môn phải có ít nhất một chân đặt trên hoặc sau vạch vôi tại thời điểm cầu thủ đối phương thực hiện cú sút. Thủ môn không được có hành vi gây mất tập trung, trêu chọc hoặc trì hoãn người sút. Vi phạm có thể dẫn đến thẻ vàng hoặc cho thực hiện lại quả sút.
- Đối với Người sút: Cầu thủ phải thực hiện cú sút trong một chuyển động liên tục. Việc dừng lại hoàn toàn sau khi đã chạy đà là không được phép. Nếu vi phạm, bàn thắng (nếu có) sẽ không được công nhận.
- Công nghệ VAR: VAR được sử dụng để kiểm tra các lỗi tiềm ẩn, chẳng hạn như thủ môn di chuyển sớm khỏi vạch vôi hoặc cầu thủ sút phạm quy.
Luân lưu dựa vào may rủi hay phân tích khoa học?
Quan niệm về loạt sút luân lưu đã thay đổi từ "may rủi" sang "khoa học". Các đội bóng hàng đầu châu Âu đã chi hàng trăm nghìn đô la để thuê các chuyên gia phân tích và truy cập vào các cơ sở dữ liệu lớn như của Opta, với chi phí có thể lên tới 400.000 USD cho ba tháng.
- Phân tích xu hướng của Cầu thủ: Các nhà phân tích xem lại hàng nghìn video để tìm ra quy luật trong các cú sút của cầu thủ. Ngay cả những cầu thủ giỏi nhất cũng có các "khuôn mẫu trong tiềm thức". Ví dụ: Tiền đạo Neymar (Brazil) hầu như luôn nhắm vào bên phải của thủ môn hoặc ở giữa phía dưới. Với kiểu chạy đà đặc trưng, việc sút sang trái là rất khó cho anh.
- Phân tích xu hướng của Thủ môn: Thủ môn Thibaut Courtois (Bỉ) thường có xu hướng lao sang phải. Do đó, các cầu thủ có sở trường sút sang trái sẽ có tỷ lệ thành công cao hơn khi đối mặt với anh.
- Mô hình thống kê: Đối với các cầu thủ ít sút hoặc thay đổi hướng sút liên tục, các nhà phân tích sử dụng các mô hình thống kê phức tạp (tương tự như trong giao dịch tài chính) để dự đoán hướng sút tiếp theo dựa trên chuỗi sút trước đó (ví dụ: "trái, trái, giữa, phải, giữa").
- Phân tích ngôn ngữ cơ thể: Các cử động nhỏ của cầu thủ có thể tiết lộ hướng sút. Ví dụ, nếu một cầu thủ mở rộng cơ thể khi chuẩn bị sút, khả năng cao anh ta sẽ nhắm vào bên trái của thủ môn. Daniel Memmert, cố vấn cho đội tuyển Đức, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cầu thủ có ngôn ngữ cơ thể tốt (ngực mở, vai đưa về phía sau, luôn nhìn vào thủ môn) để khiến đối thủ khó đoán hơn.
- Phân tích "Góc Sút Vàng": Một nghiên cứu khoa học do đội ngũ chuyên gia của đội tuyển nữ Mỹ thực hiện sau Olympic 2016 đã chỉ ra rằng khu vực 1/3 góc trên cùng của khung thành cho xác suất ăn bàn lên đến 100%. Nếu sút chuẩn xác vào đây, cú sút gần như không thể bị cản phá. Cựu danh thủ Alan Shearer cũng khẳng định đây là góc sút ưa thích của ông.
Yếu tố tâm lý và chiến luật khi đá luân lưu
Tâm lý là yếu tố then chốt quyết định thành bại trên chấm 11m. Áp lực khủng khiếp có thể ảnh hưởng đến cả những cầu thủ dày dạn kinh nghiệm nhất.
- Sự đơn giản: Cách tiếp cận càng đơn giản, xác suất thành công càng cao. Các chuyên gia như Mile Jedinak (tỷ lệ thành công 100% trong sự nghiệp) thường chạy đà ngắn, xác định sẵn góc sút và thực hiện cú đá mạnh, chuẩn xác.
- Sự tập trung: Các cầu thủ sút phạt đền hàng đầu như Cristiano Ronaldo thường cúi mặt xuống đất và tập trung tuyệt đối vào quả bóng, giúp họ giữ nguyên hướng đá ban đầu và không bị phân tâm bởi thủ môn.
- Sự phức tạp phản tác dụng: Việc cố gắng thêm nhiều động tác tinh tế hoặc chạy đà phức tạp thường làm tăng khả năng đá hỏng, như trường hợp của Simone Zaza (Euro 2016) hay Marcus Rashford (Euro 2020).
- Thủ môn có thể sử dụng nhiều chiến thuật để gây áp lực và đánh lạc hướng cầu thủ sút như đánh lừa hướng đổ người (Thủ môn Kasper Schmeichel thường vờ lao về một phía trước khi đổ người sang hướng ngược lại), đứng lệch tâm (Thủ môn có thể đứng hơi lệch về một bên khung thành để khiến cầu thủ nghĩ rằng có nhiều khoảng trống hơn ở phía còn lại. Một cách vô thức, cầu thủ sẽ có xu hướng sút về phía có nhiều khoảng trống hơn, và thủ môn sẽ lao về hướng đó), gây mất tập trung (Thủ môn Fabian Barthez từng đứng lệch hẳn sang một bên khung thành để tạo áp lực, hay Bruce Grobbelaar với động tác "chân mì sợi" nổi tiếng trong trận chung kết Cúp C1 châu Âu 1984)
Tranh cãi về đá luân lưu
Loạt sút luân lưu vừa là một trong những khoảnh khắc kịch tính nhất, vừa là chủ đề gây tranh cãi trong bóng đá.
- Phương án công bằng: Đây được xem là cách công bằng để phân định thắng thua, thay thế cho việc tung đồng xu may rủi.
- Bài kiểm tra bản lĩnh: Loạt sút luân lưu là cuộc đấu trí đỉnh cao, thể hiện tinh thần thép và sự bình tĩnh của cầu thủ dưới áp lực cực độ.
- Tạo kịch tính: Những loạt sút này luôn mang đến cảm xúc vỡ òa cho người hâm mộ, là những khoảnh khắc quyết định vinh quang hay thất bại.
- Mất đi tính đồng đội: Một số nhà phê bình cho rằng loạt sút luân lưu làm mất đi bản chất của bóng đá là một môn thể thao đồng đội, khi kết quả trận đấu lại phụ thuộc vào cuộc đối đầu cá nhân.
- Khoa học làm mất đi cảm xúc: Việc áp dụng quá nhiều khoa học, dữ liệu và công nghệ (tương tự như VAR) bị cho là làm trận đấu trở nên "máy móc", gián đoạn và mất đi những cảm xúc tự nhiên, những sai lầm mang tính "con người" vốn là một phần không thể thiếu của bóng đá.
